ڕۆژی هەینی ٣ی ڕەزبەری ١٤٠٥، کۆمەڵێک لە ژنانی گرووپی هونەری و مۆسیقای «هیواژین» لە شاری سنە، بە بۆنەی ساڵیادی کۆچی دوایی «فەتانە وەلیدی»، گۆرانیبێژ و یەکێک لە کەسایەتییە دیارەکانی مۆسیقای کوردستان، بە چڕینی گۆرانیی «لای لای دڵم لای»ی فەتانە وەلیدی، یاد و ناویان بەرز ڕاگرت.

فەتانە وەلیدی (شیرین)؛

فەتانە وەلیدی، یەکێک لە هەڵکەوتووترین، پڕئەزموونترین و لە هەمان کاتدا خەمناکترین کەسایەتییەکانی مێژووی مۆسیقای کوردستانە. ئەو یەکەمین ژنی کورد بوو کە لە دەیەی ١٣٤٠دا دەنگی بەشێوەی پیشەیی لە ڕادیۆی نەتەوەیی و ڕادیۆی سنەوە بڵاو کرایەوە و بوو بە پێشەنگ و سەرمەشق بۆ زۆرێک لە گۆرانیبێژانی ژن لە دوای خۆی.

ئەو لەدایکبووی ساڵی ١٣٣٢ی هەتاوییە و لە بنەڕەتدا خەڵکی گەڕەکە کۆنەکانی شاری سنەیە. لە بنەماڵەیەکی تەواو هونەرمەندی بواری مۆسیقیدا گەورە بووە. باوکی، محەممەدشەریف وەلیدی، لە ژەنیارە دیارەکانی ڤیۆڵۆن و گۆرانیبێژە ناسراوەکانی سنە بوو کە وەک هاندەری سەرەکیی فەتانە بۆ چوونە ناو دنیای هونەر هەژمار دەکرا. بەهرەکەی لە منداڵیدا لەلایەن مامۆستا حەسەن کامکار (دامەزرێنەری گرووپی کامکارەکان)ەوە دۆزرایەوە. چووەتە پەیمانگای باڵای مۆسیقای تاران، دەرچووی ئەو بوارە بووە و ئامێری تاری بەجوانی دەژەند.

فەتانە وەلیدی لە ناوەڕاستی دەیەی ١٣٤٠ تا سەرەتای دەیەی ١٣٥٠ (تا نزیکەی تەمەنی ٢١ ساڵی) قۆناغێکی کورت بەڵام زۆر درەوشاوەی لە چالاکیی هونەری تۆمار کرد. لەم ماوەیەدا لەگەڵ گەورەکانی مۆسیقای ڕەسەن و کوردی لەوانە محەممەدڕەزا لوتفی، پەشەنگ کامکار و بیژەن کامکار هاوکاریی کرد. لە ناسراوترین و نەمرترین گۆرانییەکانی لە ئەرشیڤی مۆسیقای کوردیدا دەکرێت ئاماژە بەمانە بکرێت: «سەبری گوڵفرۆش» (کە بەرهەمێکی ئێجگار بەناوبانگە و وای کرد لە ناو خەڵکدا ناسراو بێت)، «شیرین گیان»، «ئەی یاری نازدارم»، «ئەو دڵەی خەمینم»، «ئەی ئۆمێدی دڵم»، و «یاخوا بەخێر بێی». 

سەیرترین و لە هەمان کاتدا ئازاربەخشترین بەشی ژیانی فەتانە وەلیدی، بێدەنگبوونی لەناکاوی دەنگی بوو لە تەمەنی ٢١ ساڵیدا. سەبارەت بە هۆکاری دوورکەوتنەوەی، چەندین گێڕانەوە هەن؛ بەڵام بەهێزترین و ناسراوترین گێڕانەوە لە کەلتووری گشتیی کوردستاندا، شکستێکی قووڵ و یەکلایەنەی ئەڤیندارانە بووە. ئەو دوای ئەم ڕووداوە تووشی گۆشەگیری، خەمۆکییەکی قووڵی دەروونی و نەخۆشیی دەروونی بوو، و بۆ هەمیشە ماڵاوایی لە دنیای گۆرانی وتن کرد.

ئەو، پێنج دەیەی ماوەی تەمەنی لە سووچی ماڵێکی کۆندا لە سنە، لەژێر چاودێری و سەرپەرشتیی باوکیدا (و دوای مردنی باوکیشی، بە تەنیایی و نەخۆشی) لە بێدەنگی و گۆشەگیریی ڕەهادا بەسەر برد. بەهمەن قوبادی، دەرهێنەری دیاری کورد، کارەکتەری سەرەکی و چیرۆکی فیلمە ناسراوەکەی «نیوەمانگ»ی لەسەر بنەمای ژیانی تاڵ و ئەفسانەیی فەتانە وەلیدی و هەوڵدان بۆ گەڕاندنەوەی دەنگی ژنان دروست کرد.

فەتانە وەلیدی دوای ساڵانێک چەشتنی ئازاری نەخۆشی و تەنیایی، لە ٣ی ڕەزبەری ١٤٠٣دا لە تەمەنی ٧١ ساڵیدا لە زێدی خۆی، شاری سنە کۆچی دوایی کرد. ڕێوڕەسمی ئەسپەردەکردنی لە ٦ی ڕەزبەری ١٤٠٣دا بوو بە ڕووداوێکی هێمادار و کولتووری، و تەرمەکەی لەسەر شانی ژنانی سنە و بە دەنگی دەف و سروودە کوردییەکانەوە تا ئارامگەی ئەبەدی بەڕێ کرا. ئامادەبوونی بەربڵاوی ژنان و چالاکانی مەدەنی، ڕێزلێنانێک بوو بۆ ئەو ژنە پێشەنگەی کە ساڵانێک قوربانیی پێکهاتەکان، ئازارە کەسییەکان و بێدەنگکردنی زۆرەملێی دەنگی ژنان بوو.

فەتانە وەلیدی لە مێژووی زارەکیی کوردستاندا تەنیا «گۆرانیبێژ»ێک نییە؛ بەڵکوو هێمای «دەنگ و هێمای ئازار»ە. ئەوەی کە چۆن کچێکی لاو تەنیا لە ماوەی چەند ساڵێک چالاکیدا لە تەمەنی مێرمنداڵیدا توانیویەتی بەرهەمگەلێک بخوڵقێنێت کە بە تێپەڕبوونی نیو سەدە هێشتا لەلایەن نەوە نوێیەکانەوە دەوترێنەوە، ئەوی کردووەتە ئەفسانەیەک لە مۆسیقای کوردیدا. 

هیواژین؛

گرووپی هونەری و مۆسیقای «هیواژین» (بە واتای هیوای ژیان) لە بەفرانباری ١٣٩٨دا لەلایەن نزیکەی ٧٠ بۆ ٨٠ کەس لە ژنان و دایكانی خانەنشینەوە—کە زۆربەیان مامۆستا و فەرمانبەری دێرینن—لە سنە پێکهات. ئەم گرووپە بە تێپەڕین لە ماڵنشینی و گۆشەگیریی سەردەمی بەساڵاچوویی، کۆرس و گۆرانیی بەکۆمەڵی کردە دەرفەتێک بۆ هەوڵی کۆمەڵایەتی، دڵخۆشیی بەکۆمەڵ و دروستکردنەوەی هیوا. ئەندامانی هیواژین بە جلوبەرگی ڕەسەنی کوردی و ئامادەبوونی پڕجۆش لە شوێنە گشتی و مێژووییەکانی سنەدا، وەک داوێنی کێوی ئاویەر و کۆشکی مەلەکوتوجار، پارچە مۆسیقا ڕەسەنە فۆلکلۆرەکان و بەرهەمی گۆرانیبێژە ژنە دیارەکانی کوردیان وتووەتەوە تا شوناسی کولتووری و میراتی زمانەوانیی ناوچەکە بە زیندوویی بهێڵنەوە.