Rêxistina mafên mirovan a Kurdpa bi weşandina raporeke berfireh a îstatîstîkî û dabeşkirî hişyar dike ku Komara Îslamî ya Îranê ji 10ê Cotmeha 2025an a Zayînî heta 10ê Cotmeha 2026an a Zayînî herî kêm 1461 kes li Îranê îdam kirine. Ev hejmarên giran, ku îdama 40 jinan, 4 zarok-cezayî û zêdebûneke bêhempa ya 9 qatî di îdamên siyasî de li gorî navînîya salane ya 14 salên borî nîşan dide, radigihînin ku desthilatdarî îdamê weke amûra sereke ya afirandina tirsê, tepeserkirina azadiyan û ewlehîkirina civakê bi kar tîne.

1) Dabeşkirina giştî ya îstatîstîkan

Di vê heyamê de, cezayê îdama 1461 kesî ji aliyê Komara Îslamî ya Îranê ve, herî kêm li 70 girtîgehên Îranê, hatiye sepandin. Ji van kesan, herî kêm 10 kes li ber çavan hatine îdamkirin. Herwiha, di derheq dehan girtiyên siyasî û îdeolojîk de, dema medyayên hikûmetê nûçeya îdama wan belav kirine, tu agahî li ser cihê rastîn ê sepandina cezayê wan nehatiye dayîn.

Ji nav kesên hatine îdamkirin, 77 kes welatiyên Kurd, 70 kes welatiyên Belûç, 29 kes welatiyên Ereb, 17 kes welatiyên Azerî, 7 kes welatiyên Lor bûne [34 kes bi îhtîmaleke zêde wekî Lor û 4 kes wekî Lor an Kurd hatine tomar kirin], 1 kes welatiyê Tirkmen bûye. Herwiha, 37 kes welatiyên Afganistanê û 3 kes welatiyên Iraqê bûne.

Di heman demê de, dezgeha îdamê ya Komara Îslamî ya Îranê, bi tundkirina tepeserkirina siyasî, herî kêm 67 girtiyên siyasî îdam kirine. Ev hejmar nîşan dide ku îdamên siyasî li gorî navînîya salane ya 14 salên borî nêzîkî 9 qat zêde bûne.

Ji tevahiya 1461 îdamên tomarkirî, 536 kes bi tohmeta kuştinê, 419 kes ji ber tohmeta têkildarî madeyên hişbir, 23 kes bi tohmeta destdirêjiya cinsî, destdirêjiya bi zorê û destdirêjiya cinsî ya bi kuştinê re, 12 kes ji ber dizî û dizîya çekdarî û 4 kes jî ji ber tohmetên giran ên weke endametiya di DAIŞê û komên tundrew ên olî de, hatine îdamkirin.

Ji nav kesên hatine îdamkirin, 40 kes jin bûne û 4 kes jî zarok-cezayî bûne ku dema binçavkirina wan temenê wan ji 18 salî kêmtir bûye (û bi îhtîmaleke zêde 1 kesek din jî zarok-cezayî bûye).

Ji nav 1461 kesên hatine îdamkirin, zêdetirî 85% îdaman ji aliyê çavkaniyên fermî yên hikûmetê ve nayên ragihandin û 50% ji îdaman bi komên ji 2 heta çend kesan pêk hatine. Lê belê, hikûmet nûçeyên îdama girtiyên siyasî an girtiyên ku bi tohmetên «ewlehî» tên tohmetbarkirin, bi tevahî û bi armanca afirandina tirsê belav kiriye.

2) Daneyên demdirêj ên îdamên 15 salan (2012 – 10 Cotmeha 2026)

Li gorî belgeyên Kurdpa, Komara Îslamî ya Îranê di 15 salên borî de (ji 2012an heta 10ê Cotmeha 2026an) herî kêm 9270 kes îdam kirine.

Herwiha, di 15 salên borî de (ji 2012an heta 10ê Cotmeha 2026an), bi tevahî 169 girtiyên siyasî li Îranê hatine îdamkirin; ji van, 67 kes di sala dawî de û 102 kes di 14 salên berî wê de hatine îdamkirin.

Ev tê wê wateyê ku, dema ku di 14 salên berî wê de bi navînî her sal zêdetirî 7 kes hatine îdamkirin, tenê di sala dawî de (ji 10ê Cotmeha 2025an heta 10ê Cotmeha 2026an) herî kêm 67 girtiyên siyasî hatine îdamkirin. Ev hejmar nîşan dide ku navînîya salane ya îdama girtiyên siyasî di vê heyamê de nêzîkî 9 qatî navînîya salane ya 14 salên berî wê bûye.

Kurdpa

Rêxistina mafên mirovan a Kurdpa, bi tundî domandina îdamên hikûmetê û sepandina herî kêm 1461 cezayên îdamê di sala borî de şermezar dike û hişyar dike ku Komara Îslamî ji îdamên ne-siyasî jî di çarçoveya «pîşesaziya îdamê» de, ji bo tirsandina giştî, fonksiyoneke bi tevahî siyasî çêdike. Bi vî awayî, sansûra sîstematîk û belavkirina hêdî-hêdî ya nûçeyên van îdaman, dibe modeleke armancdar ji bo asayîkirina mirinê di nav civakê de û bêqîmetkirina jiyana welatiyan.

Weke ku desthilatdarî di dosyayên «qisasê» û «madeyên hişbir» de, ku di îstatîstîkên îdamê de xwedî paya herî mezin in, peykera tepeseriyê ji nû ve çêdike, di tawanên «qisasê» de barê giran ê standina jiyanê dike ser milên malbata mexdûr, da ku civak di êş û azarê de ku ji van biryarên bêedalet tê, hevpar û beşdar bibe.

Di tohmetên têkildarî «madeyên hişbir» de jî, hikûmet li şûna pêkanîna mafên welatiyan û çareserkirina bingehîn a xizanî, bêkarî û bêparbûnê, hêsantirîn rê, ango «îdamê», hilbijartiye. Ev hilbijartin pêvajoya tepeserkirina civakê ji bo xurtkirina desthilatdariya otorîter û pêkanîna armancên siyasî yên hikûmetê temam dike.

Kurdpa tekez dike ku ezmûna sepandina 1461 îdamê di sala borî de îspat kiriye ku «şermezarkirinên devkî» bi tevahî bêbandor mane û nikarîbûne pêşî li bilezbûna vê qetlîama berfireh bigirin.

Bi berçavgirtina hebûna bi sedan girtiyan bi tohmetên cuda ku di bin metirsiya nêzîk a sepandina cezayê îdamê de ne, û nebûna her cure zexta astengker ji aliyê desthilatdarî ve, heke di asta navneteweyî de gavên micid û pratîkî û piralî neyên avêtin, Komara Îslamî dê tu sedemekê ji bo kêmkirin an rawestandina îdamê nebîne û dê bi bilezkirina dezgeha îdamê, peykera xwe ya leşkerî-ewlehiyê bidomîne.