اقدام داوطلبانه شهروندان و دوستداران محیط‌زیست در روزهای اخیر برای کاشت بذر بلوطِ سردشت در طبیعت اشنویه، نشانه‌ای ارزشمند از عشق به زمین و دغدغه‌مندی برای حفظ طبیعت است. با این حال، هدف این نوشتار آن است که به زبانی ساده نشان دهد چرا هر درختکاری لزوما به نفع طبیعت نیست و برای حفاظت واقعی از اکوسیستم منحصربه‌فرد اشنویه که ترکیبی از مراتع ارزشمند و درختچه‌های بومی مانند زالزالک، گلابی و سیب وحشی است، دقیقا چه باید کرد. طبیعت هر منطقه مانند یک پازل دقیق است که در آن خاک، آب، گیاهان و جانوران طی هزاران سال با هم سازگار شده‌اند؛ بنابراین، آوردن بذر از منطقه‌ای دیگر بدون بررسی علمی، می‌تواند به‌جای احیا، به تعادل این زیست‌بوم آسیب بزند و بهترین راه برای نجات طبیعت اشنویه، شناخت، حفاظت و تقویت پوشش گیاهی بومی خود این منطقه است.

پوشش گیاهی اشنویه؛ میراثی طبیعی که نیازمند شناخت است؛

شهرستان اشنویه به دلیل شرایط جغرافیایی و اقلیمی، دارای زیستگاه‌های متنوعی است. در بخش‌هایی مانند جنگل‌های طبیعی میرآباد (میراوا)، درختچه‌هایی چون زالزالک، گلابی وحشی و سیب وحشی از عناصر بومی شناخته‌شده‌ای هستند که علاوه بر حفظ خاک و کاهش فرسایش، با تولید گل و میوه منبع غذایی مهمی برای حشرات، پرندگان و حیات‌وحش فراهم می‌کنند و ارزش اصلی آن‌ها در همین شبکه پیچیده زیستی است. نکته مهم دیگر اینکه تمامی عرصه‌های اشنویه جنگلی نیستند؛ بلکه مراتع و بوته‌زارهایی که فاقد درخت هستند نیز ارزش اکولوژیکی مستقل دارند و نبود درخت به معنای تخریب طبیعت نیست. بنابراین پیش از هر اقدام، باید بررسی کرد که هر منطقه اصلاً نیازمند درختکاری است یا خیر.

بلوط‌های سردشت؛ آیا برای اشنویه مناسب هستند؟

جنگل‌های سردشت میزبان سه گونه اصلی بلوط (ایرانی، لبنانی و دارمازو) هستند که ویژگی‌های زیستی و میزان سازگاری متفاوتی با اقلیم و خشکی دارند (موضوعی که پژوهش‌های سال ۲۰۲۵ درباره زوال بلوط در شمال زاگرس نیز بر آن تأکید کرده‌اند). تاکنون گونه دقیق بذرهای منتقل‌شده به اشنویه مشخص نشده است و نمی‌توان با قطعیت از سازگاری آن‌ها سخن گفت. نزدیکی جغرافیایی دو شهرستان جایگزین بررسی علمی سازگاری بذرها نمی‌شود و حتی اگر گونه‌ای بومیِ زاگرس باشد، انتقال منشأ آن به هر نقطه‌ای در اشنویه از نظر اکولوژیکی درست نیست.

پیامدهای احتمالی بذرکاری گونه‌های نامتناسب:

● تغییر ترکیب طبیعی پوشش گیاهی: استقرار گونه‌های نامعمول می‌تواند با رقابت برای نور، آب و مواد غذایی، شرایط رشد گیاهان بومی و علفی (به‌ویژه در زیستگاه‌های باز) را تحت‌تأثیر قرار دهد.

● تأثیر بر منابع آب و خاک: درختان جدید با نیازهای آبی متفاوت می‌توانند رطوبت خاک را در مناطق خشک و فاقد جنگل تغییر دهند.

● تأثیر بر تنوع زیستی: تغییر پوشش گیاهی، شبکه غذایی حیات‌وحش، پرندگان و حشرات وابسته به گونه‌های خاص بومی را مختل می‌کند.

● ناسازگاری ژنتیکی: انتقال بذر از مناطق با اقلیم متفاوت بدون شناسایی دقیق گونه، خطری برای تغییر نامطلوب ترکیب ژنتیکی جمعیت‌های محلی است؛ چنان‌که سازمان فائو (FAO) نیز بر ضرورت تناسب ژنتیکی و جغرافیایی بذر تأکید می‌کند.

● کاهش احتمال موفقیت احیا: جوانه زدن بذر به معنای درخت شدن آن نیست؛ عوامل محیطی، خشکی، سرما و چرای دام می‌توانند نهال‌ها را از بین ببرند و موفقیت احیا باید طی چند سال ارزیابی شود.

همچنین پژوهش علمی منتشر شده در ژوئیه ۲۰۲۶ در نشریه Land Degradation & Development درباره احیای جنگل‌های زاگرس (پردانان پیرانشهر) نشان داد که نمی‌توان یک گونه را برای تمام مناطق پیشنهاد کرد و انتخاب گونه باید کاملاً متناسب با ویژگی‌های هر زیستگاه باشد؛ رویکردی که انجمن جهانی احیای اکولوژیکی (SER) نیز در استانداردهای سال ۲۰۲۶ خود بر آن تأکید کرده است.

راهکارها و پیشنهادهای سازنده برای فعالان محیط‌زیست؛

● خودداری از گسترش بذرکاری‌های بدون مطالعه تا زمان شناسایی دقیق گونه‌ها و مشخص شدن محل‌های کاشت برای پایش آینده.

● ارجحیت دادن به «زادآوری طبیعی»؛ یعنی حفاظت از رویشگاه‌ها در برابر چرای دام و آتش‌سوزی که بسیار کم‌هزینه‌تر و مؤثرتر از کاشت دستی است.

● تقویت گونه‌های بومی موجود (مانند زالزالک، گلابی و سیب وحشی) به جای اصرار بر تبدیل همه مناطق به جنگل بلوط.

● همکاری گروه‌های محیط‌زیستی با متخصصان اکولوژی، جنگلداری و استفاده از دانش بومی ساکنان منطقه برای تهیه فهرست دقیق گونه‌های بومی.

اقدام شهروندان اشنویه نشانه دغدغه‌مندی ارزشمند آن‌هاست، اما نیت مثبت به‌تنهایی تضمین‌کننده نتیجه اکولوژیکی نیست. حفاظت واقعی از طبیعت به معنای تبدیل همه رویشگاه‌ها به جنگل بلوط نیست، بلکه پاسداری از تنوع زیستی طبیعی و بازسازی علمی اکوسیستم‌ها است.